Παίρνοντας τη μορφή ενός παιχνιδιού, πολλές φορές, μικρές ή μεγάλες έρευνες στο χώρο της Τέχνης, μας ψυχαγωγούν, όταν ανακαλύπτουν ενδογαμίες, υπόγειες σχέσεις και κάθε είδους συγγένειες ανάμεσα στα φαινόμενα, τα οποία μπορεί να είναι υποθέσεις ενδοκαλλιτεχνικές ή άλλες. Εν προκειμένω ο Ιταλός δημοσιογράφος και μουσικολόγος Αρμάντο Τόρνο προτείνει ένα κατάλογο πεζογραφικών, θεατρικών και εικαστικών έργων, που έχουν βασισθεί στο καιρικό φαινόμενο της καταιγίδας, στις διάφορες μορφές της. Το κείμενο είναι δημοσιογραφικό, χωρίς δοκιμιακές απαιτήσεις. Παραπέμπει με σύντομες αναφορές σε συγκεκριμένα κομβικά έργα, που έχουν ως κεντρικό άξονα το προηγούμενο θέμα. Είναι μια καλή αφορμή να σκεφθεί κανείς και άλλα ανάλογα παραδείγματα από το “ιδιωτικό” του “αρχείο”. Για παράδειγμα, τον πασίγνωστο Τυφώνα του Tζότζεφ Κόνραντ, που δεν αναφέρει ο Τόρνο.
Τ.Γ.
Από τον Πρόσπερο στον Γκιούλιβερ ή Χαμένοι στην καταιγίδα
του Αρμάντο Τόρνο
Μάλλον πρόκειται για ένα παράδοξο φαινόμενο: οι σεισμοί κινητοποιούν τους φιλοσόφους (υπάρχει πληθώρα κειμένων των Διαφωτιστών για το σεισμό της Λισσαβόνας του 1755), ενώ οι καταιγίδες απασχολούν τη λογοτεχνία, τη μουσική και τη ζωγραφική: φυσικά μέσα από διάφορες εμφανίσεις τους, όπως είναι οι τυφώνες και οι κυκλώνες. Όμως η μήτρα αυτών των φαινομένων είναι η καταιγίδα. Bαπτισμένος με ποικίλα γυναικεία ονόματα o κυκλώνας – γνωστός λόγω των προβλημάτων που δημιουργεί κάθε χρόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες – απασχόλησε ιδιαίτερα το γνωστό τότε κόσμο στις αρχές του 17ου αιώνα. (…) Ήταν ένας τρομερά βίαιος τροπικός κυκλώνας, ο οποίος έπληξε την Ευρώπη στα χρόνια των ανακαλύψεων. Η ιστορία του τυφώνα είναι λίγο διαφορετική (τυφών στα ελληνικά είναι το όνομα ενός δυνατού ανέμου): έτσι αποκαλούσαν στην Ανατολή ένα μυστηριώδες θαλάσσιο τέρας. Όταν αναφερόταν παλιά το όνομά του έπρεπε να εννοήσει κανείς ένα καιρικό φαινόμενο, που συνήθως παρουσιαζόταν στη θάλασσα της Κίνας ή στη βορειοδυτική περιοχή του Ειρηνικού.
Μόλις χρησιμοποιήσουμε τη λέξη «καταιγίδα» oi συνειρμοί μας στο έργο του Σέξπιρ, Τρικυμία (ελληνικός τίτλος), γραμμένο μεταξύ 1611 και 1612 και έχει ως ήρωα του τον Πρόσπερο, Δούκα του Μιλάνου, που ενδιαφέρεται για τα βιβλία και τη μαγεία περισσότερο παρά για τα δημόσια. Δεν λείπουν όμως έργα που έχουν τον τίτλο Κυκλώνας. Αξιοπρόσεκτο είναι το θεατρικό του Αλεξάντρ Νικολάγιεβιτς Οστρόφσκι (1823-1866), που ανέβηκε για πρώτη φορά στη σκηνή το 1859 και κυκλοφόρησε ως βιβλίο τον επόμενο χρόνο. Ο πρωτότυπος τίτλος του είναι Groza. Πρόκειται για μια περικομμένη λέξη, η οποία στην ετυμολογία της θα βρούμε την έννοια του κινδύνου, της απειλής, αλλά και την έννοια του ναυαγίου. Πάντως εδώ και έναν αιώνα μεταφράζεται ως Κυκλώνας. Σ’ αυτό το έργο δεν περιγράφεται κάποια βίαιη εκδήλωση της Φύσης. Μία από τις ηρωίδες, η Κατερίνα, κυνηγημένη από τις τύψεις και ανίκανη να ζήσει με συμβιβασμούς, αφού εξομολογείται τις αμαρτίες της πέφτει στο Βόλγα κατά τη διάρκεια μιας κακοκαιρίας (από έναν κυκλώνα, ούτως ειπείν). Το πτώμα της θα το περισυλλέξει ο Κουλίγκιν, ένας οραματιστής ωρολογοποιός, που περνάει τον καιρό του μελετώντας τον αιώνιο χρόνο. Κυκλώνας επίσης, τιτλοφορείται ένα σχεδόν άγνωστο μυθιστόρημα του Τζιάνι Ρόκα (1891-1941), που δημοσιεύτηκε το 1919. Ο πεζογράφος αυτός, που στη συνέχεια αφοσιώθηκε στο θέατρο και γνώρισε την επιτυχία με εσωστρεφή έργα και βενετσιάνικες κωμωδίες, με το συγκεκριμένο βιβλίο του, παρότι δεν μιλάει για εκρήξεις της Φύσης, χρησιμοποιεί συμβολικά το στοιχείο του κυκλώνα για να σχολιάσει εσωτερικές, ψυχικές καταστάσεις.
Τελικά όποιος ενδιαφέρεται να ερευνήσει το σύμβολο της μεγάλης κακοκαιρίας, με τη μορφή που περιγράφω, στη λογοτεχνία, θα πρέπει να μελετήσει πολλές παραλλαγές της. Βρίσκουμε περιγραφές της και στον Όμηρο. Στην Οδύσσεια, δύο μεγάλες καταιγίδες δείχνουν το δρόμο στον ήρωα: ανάλογες περιγράφει και ο Βιργίλιος στο πρώτο βιβλίο της Αινειάδος. Και πώς θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε το φαινόμενο μέσα από το οποίο ο Θεός παρουσιάζεται στην Έξοδο. Καταιγίδα ξεσπάει και στον άλλο κόσμο κατά Δάντη: σχεδόν ως αντίστιξη εκείνης η οποία, με διάφορες μορφές, εκδηλώνεται στη Γη.
Ο Τζιορτζιόνε στις αρχές του 16ου αιώνα, εικονίζει μια καταιγίδα στον ομώνυμο πίνακά του. Το εύρημα έχει τόση απήχηση ώστε ο Ολλανδός Πιέτερ Μούλιερ (1637-1701) ζωγράφισε πάμπολλες, με αποτέλεσμα να γίνει γνωστός ως «Ιππότης Καταιγίδα». Ο Ροβινσών Κρούσος του Ντεφόε, ένα κλασικό βιβλίο κατά της ουτοπίας, βρίσκεται συμβολικά στο κέντρο δύο καταιγίδων, ενώ ο Σουίφτ στα Ταξίδια του Γκιούλιβερ, τα οποία ανήκουν στο ίδιο λογοτεχνικό είδος, θέλει τον ήρωά του να ναυαγεί πρώτα στο νησί του Λίλιπουτ και μετά σε εκείνο του Μπρομπντιννιάκ, εξαιτίας του φαινομένου αυτού. Επίσης στα κεφάλαια 8 και 9 του Γκόρντον Πιμ του Πόε ξεσπάει μία καταιγίδα και το πλοίο σώνεται «χάρις στην ευσπλαχνία του Θεού».
Στη συνέχεια θα συναντήσουμε καταιγίδες σε μια χρυσή εποχή της μουσικής, στις Τέσσερις εποχές του Βιβάλντι, στις Εποχές (1801) του Χάιδν και κυρίως στη δεύτερη πράξη του Ιδομενέα του Μότσαρτ. Ο κατάλογος δεν τελειώνει: ανάμεσα στα πολλά παραδείγματα, να αναφέρουμε το συγγραφέα και ζωγράφο από το Μιλάνο, Εμίλιο Ταντίνι, που ονόμασε Η καταιγίδα το τέταρτο μυθιστόρημα του (1993), βασισμένο στην Τρικυμία του Σέξπιρ: εδώ ο Πρόσπερο απειλείται με έξωση, αλλά εκείνος αρνείται να εγκαταλείψει το σπίτι. Τελειώνοντας: χαμογελάμε με την κωμωδία Καταιγίδα σε ένα ποτήρι νερό (1930) του Γερμανού Μπρούνο Φρανκ. Το φαινόμενο είχε εκδηλωθεί εξαιτίας του δημοτικού συμβουλίου του Μονάχου, όταν το 1928 θέλησε να αυξήσει το φόρο για τους σκύλους.
Απόδοση: ΦΑΝΗ ΜΟΥΡΙΚΗ
Ο Αρμάντο Τόρνο (1953) είναι ιταλός δημοσιογράφος της Κοριέρε ντε λα Σέρα. Έχει ασχοληθεί ιδιαίτερα με τον Μότσαρτ.
