Η λέξη κ α τ ο ι κ ώ μας φέρνει στο νου, ανάμεσα στα άλλα, ή μάλλον κυρίως, την ιδέα της συνήθειας, τη μόνιμη τάση κάποιων να νιώθουν μια διαρκή οικειότητα με έναν ιδιαίτερο κόσμο. Η ιδανική κατοικία μας είναι η Υφήλιος, τουλάχιστον με τη φιλοσοφική έννοια της λέξης, όπως την αποτύπωσε κυρίως ο Χάιντεγκερ. Το να ε ί ν α ι στον κόσμο, αποτελεί το χαρακτηριστικό του ανθρώπου (σε αντίθεση με τα ζώα, τα οποία δεν έχουν κόσμο, παρά μόνον ένα περιβάλλον όπου ζουν). Αυτό σημαίνει να νιώθεις οικεία με ένα σύνολο εννοιών, αναφορών. Ακόμα και το γεγονός ότι ο κόσμος αποτελείται, κατά κύριο λόγο, από πράγματα παρά από έννοιες δεν πρέπει να μας παραπλανά: τα πράγματα δεν παρουσιάζονται στην καθημερινή μας εμπειρία κυρίως, ως ουδέτερα αντικείμενα: είναι όργανα, υποστάσεις, που έχουν ένα νόημα (χρησιμεύουν, απειλούν, υπόσχονται: αναβάλουν), διότι αλλιώς δεν θα τα βλέπαμε ούτε ως απλές παρουσίες. (…)
Αλλά γιατί τα βιβλία; (…) Διότι όπως η μνήμη, τα βιβλία μοιάζουν ικανά να συγκεντρώσουν σε ένα μικρό χώρο όλη την εμπειρία του κόσμου (οι λέξεις και το αλφάβητο εμπεριέχουν δυνάμει κάθε είδους συνομιλία, όπως πίστευαν οι καμπαλιστές). Ούτε γιατί το σύστημα νοημάτων με τα οποία είμαστε εξοικειωμένοι, μεταδίδονται κυρίως από τα βιβλία. Η σχέση οικειότητας με τα βιβλία, είναι μάλλον, το μοντέλο και το έμβλημα της σχέσης οικειότητας μας με τον κόσμο. Ζούμε μέσα σ’ αυτόν σαν να είμαστε κάτοικοι μιας βιβλιοθήκης με αδιάβαστα, ακόμα, βιβλία, που τα γνωρίζουμε μόνο ως περιεχόμενο ή άλλα διαβασμένα μια φορά και λησμονημένα, δυνητικά στη διάθεσή μας και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ανεπίκαιρα.
Μπορούμε να παρομοιάσουμε τις δυσκολίες που απορρέουν από την προσπάθειά μας να κατανοήσουμε μια λέξη, με την έννοια του κατοικώ μέσα σε μια βιβλιοθήκη; Μπορούμε να την κατανοήσουμε (την έννοια αυτή) μόνον εντός ορισμένων ορίων. Διότι είναι μέρος της φύσης της βιβλιοθήκης το γεγονός ότι δεν μας επιτρέπει ένα ακαριαίο σύστημα τακτοποίησης των βιβλίων: η αλφαβητική σειρά με την οποία τοποθετούνται τα βιβλία στους καταλόγους, και κάποτε για ευκολία και στις προσωπικές βιβλιοθήκες, είναι απλά κάτι το βολικό, γιατί μας επιτρέπει να βρούμε γρήγορα ένα κείμενο, αλλά δεν έχει να κάνει με τη στάση μας απέναντι στο περιεχόμενο. Η ομορφιά ενός περιπάτου σε μια βιβλιοθήκη είναι, αντίθετα, το σύνολο των απεριόριστων δυνατοτήτων προσέγγισης που προσφέρει η αλφαβητική σειρά του καταλόγου, μερικές φορές και (η ομορφιά) της αναζήτησης ανάμεσα στο ίδιο ράφι. Ίσως, κυρίως, μέσα από αυτό το στοιχείο αποκαλύπτεται η συγγένεια της εικόνας της βιβλιοθήκης με τη σκέψη και την ύπαρξη στον κόσμο: οι εγγύτητες είναι πάντοτε απρόβλεπτες, παρότι δεν λείπουν ποτέ προβλέψιμοι συνδυασμοί, σύνδεσμοι, αναφορές. Ο πλησίον είναι κάποιος που εμφανίζεται μπροστά μας τελείως τυχαία, με τον οποίο όμως τελικά θα ανακαλύψουμε κάποιες εκλεκτικές συγγένειες, ίχνη «προηγούμενων» σχέσεων. (…)
Η βιβλιοθήκη μας έχει γίνει μια Βιβλιοθήκη της Βαβέλ, όπου η πληθώρα γλωσσών δημιουργεί ένα θόρυβο δίχως νόημα. Συνιστά, όμως, σε κάθε περίπτωση ένα παιχνίδι σοβαρών συζητήσεων, οι οποίες δεν μπορούν πλέον να λάβουν χώρα αυτοτελώς (χωρίς να αλληλοσχετίζονται)… Η Ιστορία, ακόμα και για πολλούς σύγχρονους ιστορικούς, έχει μεταβληθεί σε μία πληθώρα ιστοριών, αφηγήσεων. Ίσως ο κόσμος να έχει γίνει ένα παραμύθι, όπως έλεγε ο Νίτσε. (…)
Κατοικούμε στη βιβλιοθήκη ακριβώς διότι δεν τελειώνουμε ποτέ την ανάγνωση όλων των βιβλίων που περιέχει. Δεν διαθέτουμε κάποια περίληψη που να τα περιέχει όλα – όπως είχε πιστέψει ότι μπορούσε να κάνει η μεταφυσική – ώστε να γνωρίσουμε τις βασικές πηγές, την αρχήν του παντός. Η έννοια του κατοικείν είναι ένα κατοικείν «δίχως βάση», το οποίο όμως δεν παύει να ελπίζει ότι θα δημιουργήσει μια δική του σταθερότητα, υφαίνοντας και ξαναϋφαίνοντας συνεχώς σχέσεις, χάρη στην ανάγνωση. Η συγκέντρωση στην οποία ανέκαθεν αναφέρεται το κατοικείν είναι άρα δυνατή, με αυτήν την έννοια: δηλαδή μόνο ως συγκέντρωση για την ανάγνωση, η οποία προσκαλεί γύρω από τη λάμπα της ανάγνωσης μας ατέλειωτους κόσμους. Εάν πρόκειται για κόσμους μόνο «αφηγημένους», που μας προσφέρει η απλή γραφή, αυτοί μπορούν να ανταγωνιστούν την πραγματικότητα. Αντίθετα, η πραγματικότητα του απτού κόσμου, είναι εγγυημένη μόνο μέσα από αυτές τις σχέσεις, είναι σταθερή μόνο μέσα στα πλαίσια που της επιβάλλουν οι άλλοι κόσμοι, αυτοί των βιβλίων (…)
του Τζιάνι Βάτιμο*
Απόδοση: ΦΑΝΗ ΜΟΥΡΙΚΗ
*Ο Τζιάνι Βάτιμο (1936) είναι ιταλός συγγραφέας, φιλόσοφος και πολιτικός.
