Τι σημαίνει να κατοικείς σε μια βιβλιοθήκη

Η λέξη κ α τ ο ι κ ώ μας φέρνει στο νου, ανάμεσα στα άλλα, ή μάλλον κυρίως, την ιδέα της συνήθειας, τη μόνιμη τάση κάποιων να νιώθουν μια διαρκή οικειότητα με έναν ιδιαίτερο κόσμο. Η ιδανική κατοικία μας είναι η Υφήλιος, τουλάχιστον με τη φιλοσοφική έννοια της λέξης, όπως την αποτύπωσε κυρίως ο Χάιντεγκερ. Το να ε ί ν α ι στον κόσμο, αποτελεί το χαρακτηριστικό του ανθρώπου (σε αντίθεση με τα ζώα, τα οποία δεν έχουν κόσμο, παρά μόνον ένα περιβάλλον όπου ζουν). Αυτό σημαίνει να νιώθεις οικεία με ένα σύνολο εννοιών, αναφορών. Ακόμα και το γεγονός ότι ο κόσμος αποτελείται, κατά κύριο λόγο, από πράγματα παρά από έννοιες δεν πρέπει να μας παραπλανά: τα πράγματα δεν παρουσιάζονται στην καθημερινή μας εμπειρία κυρίως, ως ουδέτερα αντικείμενα: είναι όργανα, υποστάσεις, που έχουν ένα νόημα (χρησιμεύουν, απειλούν, υπόσχονται: αναβάλουν), διότι αλλιώς δεν θα τα βλέπαμε ούτε ως απλές παρουσίες. (…)

Περί βιβλιοθηκών

Η έννοια της βιβλιοθήκης, σε γενικές γραμμές, μας έχει παραδοθεί από αρχαιοτάτων χρόνων. Οι Ασσύριοι και οι Αιγύπτιοι, μεταξύ άλλων, όπως ξέρουμε διέθεταν αυτόν το μαγικό και ανεξερεύνητο σε βάθος χώρο, περιορισμένο, βέβαια, μέσα στα άδυτα των εξουσιαστικών κύκλων. Μετά την εφεύρεση της τυπογραφίας αλλά και αργότερα η βιβλιοθήκη, μέσα από τη διάδοση του έντυπου λόγου, παίρνοντας διαφορετική μορφή άρχισε να μας συστήνεται ως ένας πραγματικός λαβύρινθος της καθημερινότητάς μας, που δεν θέλαμε να συνειδητοποιήσουμε. Στη σύγχρονη εποχή, πριν από την εισβολή της ηλεκτρονικής εικόνας, η βιβλιοθήκη (δημόσια και ιδιωτική)- ο κόσμος του βιβλίου, με άλλα λόγια- είχε προλάβει να εγκατασταθεί στη συνείδησή μας ως ένα φαινόμενο σχεδόν μεταφυσικό (βλ. Μπόρχες), μέσα στο αχανές και απροσδιόριστό του.
Το κείμενο που ακολουθεί δεν είναι θεωρητικό αλλά δημοσιογραφικό. Το ενδιαφέρον του βρίσκεται στο ότι προσπαθεί με χιούμορ να θίξει, μέσα από τυχαία παραδείγματα, τη σχέση του σύγχρονου συγγραφέα και της προσωπικής του βιβλιοθήκης.

Ένας κατάλογος

Παίρνοντας τη μορφή ενός παιχνιδιού, πολλές φορές, μικρές ή μεγάλες έρευνες στο χώρο της Τέχνης, μας ψυχαγωγούν, όταν ανακαλύπτουν ενδογαμίες, υπόγειες σχέσεις και κάθε είδους συγγένειες ανάμεσα στα φαινόμενα, τα οποία μπορεί να είναι υποθέσεις ενδοκαλλιτεχνικές ή άλλες. Εν προκειμένω ο Ιταλός δημοσιογράφος και μουσικολόγος Αρμάντο Τόρνο προτείνει ένα κατάλογο πεζογραφικών, θεατρικών και εικαστικών έργων, που έχουν βασισθεί στο καιρικό φαινόμενο της καταιγίδας, στις διάφορες μορφές της. Το κείμενο είναι δημοσιογραφικό, χωρίς δοκιμιακές απαιτήσεις. Παραπέμπει με σύντομες αναφορές σε συγκεκριμένα κομβικά έργα, που έχουν ως κεντρικό άξονα το προηγούμενο θέμα. Είναι μια καλή αφορμή να σκεφθεί κανείς και άλλα ανάλογα παραδείγματα από το “ιδιωτικό” του “αρχείο”. Για παράδειγμα, τον πασίγνωστο Τυφώνα του Tζότζεφ Κόνραντ, που δεν αναφέρει ο Τόρνο.

Τ.Γ.

Ένα επετειακό κείμενο και μια υπερβολή

Ο γνωστός μας Τομ Γουλφ, μαζί με τον Τρούμαν Καπότε (καθείς με τα όπλα του) εδόξασαν, πριν από πενήντα χρόνια, τη νέα δημοσιογραφία, δηλαδή το είδος εκείνο της λογοτεχνίας που θυμίζει δημοσιογραφική καταγραφή. (Ο Χεμινγουέη, ως γνωστόν, παλαιότερα είχε καλλιεργήσει το είδος με το δικό του τρόπο, πιο έμμεσα και, οπωσδήποτε, πιο αποδοτικά).

Στο κείμενο που ακολουθεί ο Γουλφ μιλάει για ένα “κανόνα”, που αφορά την αμερικανική πεζογραφία. Αυτός ο κανόνας θεωρεί τον Μαρκ Τουέιν “Πάπα” του γραπτού αυτού είδους. Ας θυμηθούμε ότι ο κανόνας που αφορά την αμερικανική ποίηση θεωρεί πατέρα της τον Ουόλτ Ουίτμαν.

Ξαφνιάζει σε πρώτη ανάγνωση η θέση του Τομ Γουλφ. Αλλά εάν σκεφτούμε καλύτερα το θέμα, θα συμφωνήσουμε, κάνοντας την απλή σκέψη ότι ο τελευταίος, θαυμαστής της “δημοσιογραφικής γραφής” δεν θα μπορούσε να θεωρήσει ως πατέρα της αμερικανικής πεζογραφίας άλλον πλην του Τουέιν, ο οποίος είχε θητεύσει στον λόγο των εφημερίδων.

Ο Γουλφ, έχω τη γνώμη, ότι περίπου βλασφημεί με την τοποθέτησή του αυτή, γιατί ξεχνά μεγάλα ονόματα που προηγήθηκαν του Τουέιν: αυτό του Χέρμαν Μέλβιλ, του Ουάσινγκτον Ίρβιν ή του Ναθάνιελ Χόθορν.

Τ.Γ.

Και ο Αδάμ είπε στην Εύα: “Ας πλαγιάσουμε”

Όταν ο Κύριος, γνωστός επίσης και ως Θεός, συνειδητοποίησε ότι ο Αδάμ και η Εύα, αν και έβλεπαν τέλεια, δεν έβγαζαν ήχους, ούτε άρθρωναν λέξεις με το στόμα τους, τα έβαλε με τον εαυτό του, εφόσον δεν υπήρχε κανένας άλλος στον Κήπο της Εδέμ να τον κατηγορήσει γι’ αυτή τη σοβαρότατη αμέλεια, ενώ τα άλλα ζώα, που είχαν δημιουργηθεί, όπως τα δύο ανθρώπινα όντα, χάρη στη θεϊκή ενέργεια, είχαν δική τους φωνή: μέσω μουγκανητών, βρυχηθμών, γρυλισμάτων, κελαηδισμών, σφυριγμάτων ή κακαρισμάτων. Σε μία έκρηξη θυμού, παράδοξη για κάποιον που θα μπορούσε να λύσει το πρόβλημα με μία απλή σκέψη, πήγε κοντά στο ζευγάρι και χωρίς δισταγμούς και ημίμετρα, τοποθέτησε στο στόμα τους τη γλώσσα.

Μια κριτική παρουσίαση της συλλογής διηγημάτων Η παρουσία (Κέδρος, 2010) από τον Κωστή Παπαγιώργη στο Αθηνόραμα (27-10/ 2-11-11).

 

Για τις γραφές της περιπλάνησης

Ο γνωστός Αμερικανός συγγραφέας Πολ Θερού, με θητεία στην σχετικά σύγχρονη, απαιτητική ταξιδιωτική λογοτεχνία, είναι το πιο κατάλληλο πρόσωπο να μιλήσει γι’ αυτήν. Το κείμενό του, που ακολουθεί, μιλάει απερίφραστα για το είδος αυτό, κάνοντας, εκτός από μια αναδρομή στις σημαντικότερες ταξιδιωτικές γραφές και ενδιαφέροντα σχόλια για το σημερινό επίπεδο μιας λογοτεχνίας, που υπηρέτησαν και προήγαγαν μεγάλοι συγγραφείς.

Δεν βρισκόμαστε, βέβαια, στην περίοδο, ας πούμε, του μπαλζακικού, επαρχιώτη ήρωα, που θέλει να αναμετρηθεί με το άγνωστό του Παρίσι. Ούτε στην περίοδο των μπιτ, οι οποίοι “ανακάλυπταν” με το δικό τους λογοτεχνικό τρόπο τις άγνωστες γωνιές της Αμερικής, ταξιδεύοντας με τα αυτοκίνητά τους. Σήμερα, όπως λέει και ο Θερού, η γεωγραφία του πλανήτη δεν είναι πια (τόσο) άγνωστη σε όλους σχεδόν τους κατοίκους του πλανήτη, χάρη στην ηλεκτρονική εικόνα. Οπότε το στοιχείο της έκπληξης από τα φυσικά τοπία έχει εκλείψει.

Υπάρχουν, όμως, πλευρές ζωής (και κάποιοι άγνωστοι τόποι, ακόμα και στους φανατικούς ταξιδιώτες), οι οποίες είναι ακόμα συναρπαστικές, γιατί αντιστέκονται στην δημοσιογραφική αποτύπωσή τους.

Επ’ αυτού, λοιπόν, το λόγο έχει η ταξιδιωτική λογοτεχνία, η οποία, με τη βοήθεια του φαντασιακού, μπορεί και αξιοποιεί το αντικείμενο καλύτερα από τον κοινό ανταποκριτή των μίντια.

Το είδος αυτό γραφής δεν είναι καθόλου ντεμοντέ: αντίθετα, κάθε ποιοτικός συγγραφέας που την υπηρετεί, μπορεί να ξεφύγει από τον κίνδυνο του εξωτισμού και της γραφικότητας (από παλαιότερα σύνδρομα, δηλαδή) και να συνδυάσει το εξωτερικό στοιχείο με το εσωτερικό. Οι νέες συνθήκες διαβίωσης και συνύπαρξης, μετά τις πρόσφατες μετακινήσεις πληθυσμών, έχουν αλλάξει πολλά τοπία. Ακόμα και πλησίον μας. Μπορεί, λοιπόν, σε τελευταία ανάλυση, ο συγγραφέας να ταξιδέψει, μετακινούμενος ελάχιστα. Ή και καθόλου: αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία, η οποία δεν μπαίνει στη συζήτηση από τον Θερού γιατί αυτός βλέπει το ζήτημα ρεαλιστικά: όταν μιλάει για το ταξίδι το εννοεί κυριολεκτικά και όχι μεταφορικά, ποιητικά…

Τ.Γ.

Μια συνάντηση με τον Πέτερ Χάντκε

Θα γράψω το μυθιστόρημα της ζωής μου

της

Ιζαμπέλα Μπόσι Φεντριγκότι

Ο οικοδεσπότης είχε πει ότι ήταν αδιάθετος, όμως τώρα βγαίνει στην είσοδο ξυπόλητος, μέσα στον παγωμένο χειμώνα, για να υποδεχθεί τον επισκέπτη του. Το μικρό του σπίτι, με την σχεδόν κάθετη στέγη, περικλείει ένας κήπος. Εκεί, σε ένα μισοχιονισμένο τραπέζι βρίσκονται ριγμένα και παγωμένα, μολύβια και στυλό: απόδειξη ότι γράφει και εδώ όταν ο καιρός είναι καλός. Οι ώριμοι καρποί από τις δύο μηλιές του κήπου, σκουληκιασμένοι και ζαρωμένοι, είναι απλωμένοι με τάξη στη μέση του χαλιού που διακοσμεί το πάτωμα ενός δωματίου, σκορπίζοντας το ωραίο τους άρωμα. Δίπλα στην πόρτα του κήπου, ευθυτενές σαν φύλακας, υπάρχει ένα δέμα από διάφορα κλαδιά και βέργες, τα οποία ο οικοδεσπότης φυτεύει όταν επιστρέφει από τις πρωινές του έρευνες στο δάσος για μανιτάρια. “Στο δάσος συναντώ και άλλους που ψάχνουν για μανιτάρια, είναι όμως όλοι γέροι· εν πάση περιπτώσει εγώ είμαι ο ακμαιότερος, ο αρχηγός”, σχολιάζει ο οικοδεσπότης, δηλαδή ο Πέτερ Χάντκε, ο σημαντικότερος εν ζωή αυστριακός συγγραφέας, 69 ετών, ελάχιστα γερασμένος.

Ένα κείμενο για (πολλούς) ένα αμφιλεγόμενο πρόσωπο

Το άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύθηκε στο ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ (28-8-11) ως συμμετοχή σε μια μικρή έρευνα για την προσωπικότητα του Καναδού θεωρητικού της επικοινωνίας Μάρσαλ ΜακΛούαν, με την ευκαιρία της επετείου των 100 χρόνων από τη γέννησή του. Οι διχογνωμίες που υπάρχουν γύρω από την προσφορά της σκέψης του ΜακΛούαν τονώνουν, κατά τη γνώμη μου, το ενδιαφέρον για τις ιδέες ενός επιστήμονα με πολύ σπουδαία αντανακλαστικά, προφητικού όσον αφορά τις εξελίξεις των ηλεκτρονικών μέσων και του φαινομένου της υποδούλωσης μας σ’ αυτά. Ο πασίγνωστος “αφορισμός” (;) του ΜακΛούαν “το μέσον είναι το μήνυμα” δεν νομίζω ότι έχει πάψει να ισχύει. Η σύγχρονη τεχνολογία, δημιούργημα του ανθρώπου, έχει στήσει ένα περιβάλλον, ένα ¨οικοσύστημα πληροφοριών” στο οποίο, βέβαια, κυριαρχεί το τεχνολογικό μέσο και η “άποψη” του. Η σημερινή, απόλυτη κυριαρχία των ΜΜΕ επιβεβαιώνει την αλήθεια των απόψεων του ΜακΛούαν.

Ένας ακόμα υπερεκτιμημένος συγγραφέας;

Ο Τζόναθαν Φράνζεν είναι ένας ακόμα σύγχρονος Αμερικανός συγγραφέας χάριν του οποίου κινητοποιήθηκε ένας κολοσσιαίος διαφημιστικός μηχανισμός για την προβολή του πρόσφατου μυθιστορήματος του Ελευθερία. Τα μίντια το προώθησαν υπέρ το δέον, όπως συνέβη με πολλές άλλες περιπτώσεις ομοτέχνων του, οι οποίοι κάθε άλλο παρά δικαίωσαν τις προσδοκίες των (απαιτητικών) αναγνωστών. Παράδειγμα ο ομογενής Τζορτζ Πελεκάνος ένας ιδιαίτερα προβεβλημένος συγγραφέας, το τελευταίο κοινωνικό/ψυχολογικό μυθιστόρημα του οποίου, με τίτλο Το αδιέξοδο, δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια χειρονομία καλών αισθημάτων, “πολιτικώς ορθή”. Κλείνοντας το βιβλίο έχεις συνειδητοποιήσει την απώλεια πολύτιμου αναγνωστικού χρόνου, τον οποίο θα μπορούσες να είχες αξιοποιήσει διαβάζοντας (πάλι) κάτι κλασικό ή τέλος πάντων έναν Τζόις… Και, όμως, στο εξώφυλλο του συγκεκριμένου βιβλίου φιγουράριζαν διθυραμβικά σχόλια κριτικών, γνωστών αμερικανικών εντύπων. Παρότι δεν είμαστε οι περισσότεροι χθεσινοί αναγνώστες, και ξέρουμε τα τεχνάσματα της σημερινής διαφήμισης, που συνήθως προβάλλει καθετί μαζικό και ευτελές, εντυπωσιαζόμαστε από την εν λόγω ενορχηστρωμένη εξύμνηση κάποιου έργου και σπεύδουμε επηρεασμένοι να το διαβάσουμε, πέφτοντας στην παγίδα…

Ο Φράνζεν, ένας ρεαλιστής πεζογράφος είχε δώσει καλά δείγματα γραφής με το (τρίτο) μυθιστόρημά του Διορθώσεις το 2001. Καλός γνώστης της καθημερινότητας των μεσοδυτικών πολιτειών των ΗΠΑ, δημιούργησε πειστικούς μικρόκοσμους οι οποίοι αντανακλούσαν καθολικές συγκρούσεις της σύγχρονης ζωής. Στην Ελευθερία προσπαθεί να ανοίξει ένα διάλογο με το προηγούμενο βιβλίο του προωθώντας κάποια θέματά του, αντιπροσωπευτικά πιο πρόσφατων κοινωνικών εξελίξεων και εκφραστικά του μικροκλίματος της ζωής των ηρώων του.

Η γραφή του Φρ. είναι δεξιοτεχνική αλλά ΒΕΒΑΙΑ δεν θυμίζει σε τίποτα εκείνη του Τολστόι, όπως διαβάσαμε στα αμετροεπή αμερικανικά έντυπα. Ίσως να έχει δίκιο ο Χάρολντ Μπλουμ που κρίνει με αυστηρότητα την περίπτωση του Φράνζεν, καταλογίζοντας ευθύνες στα ΜΜΕ για την υπέρμετρη πριμοδότηση της. Ο αυστηρός αναγνώστης έχει τον τελευταίο λόγο…